Posted in Ուսումնական նյութեր, Տիեզերք

Ուսումնասիրություն տիեզերքի մասին

Եվա Գրիգորյան՝ պատմում է տիեզերքի մասի

Մհեր Բարսեղյան՝ Տիեզերք

Արմեն Աղաբաբյան՝ Արեգակնային համակարգ

Սուսաննա Գրիգորյան՝ տասը փաստ տիեզերքի մասին

Էդգար Գիգոլյան՝ Տիեզերքի մասին հետաքրքիր տեղեկություններ

Գևորգ Աբրահամյան՝ Տասը փաստ տիեզերքի մասին

Արեն Վարդանյան՝ Տասը փաստ տիեզերքի մասին

Մանե Հարությունյան՝ Մոլորակներ և փաստեր տիեզերքի մասին

Հայկ Հայրիյան՝ Փաստեր տիեզերքի մասին

Մհեր Մկրտչյան՝ Փաստեր տիեզերքի մասին

Posted in Տիեզերք

Աստղեր

Անգամ պարզկա երկնքում երևում է աստղերի ընդամենը չնչին մասը, իսկ դրանք անթիվ-անհամար են՝ ցրված Տիեզերքի անսահմանմ տարածություններում: Գիշերային երկնքում աստղերը երևում են փոքրիկ առկայծող կետերի նման, բայց իրականում դրանք շիկացած գազի հսկայական գնդեր են՝ հաճախ՝ Արեգակից շատ ավելի մեծ և մեզանից շատ ավելի հեռու, քան Արեգակը:

Աստղերի գույնը

Անզեն աչքով դիտելիս բոլոր աստղերը թվում են միևնույն գույնի՝ կապտասպիտակավուն: Բայց իրականում նրանք տարբեր գույներ ունեն, և գույնը կախված է աստղի ջերմաստիճանից:

Շատբարձր ջերմաստիճան ունեցող աստղերը, որոնք կոչվում են ջերմ աստղեր, ունեն կապույտ գույն: Միջին ջերմաստիճանի աստղերը դեղնանարնջագույն են: Իսկ համեմատաբար ցածր ջերմաստիճան ունեցողները, որոնք կոչվում են նաև սառը աստղեր, ունեն կարմիր գույն:

Մեր արեգակը միջին ջերմաստիճանի դեղին աստղ է. երբ այն սպառի իր ջրածնային վառելիքի պաշարը, կանցնի ակտիվության վերջին փուլ, կվերածվի կարմիր աստղի և ի վերջո կհանգչի:

Posted in Ուսումնական նյութեր, Տիեզերք

Ինչո՞ւ են իրար հերթափոխում ձմեռը, գարունը, ամառն ու աշունը

Ինչի՞ համար են տարվա եղանակները։
Եղանակների միմյանց հերթափոխումը բնության անվերջ ու անփոփոխ երևույթներից մեկն է։ Դրա պատճառը Արևի շուրջ Երկրի պտույտն է։
Հետագիծը, որով Երկրագունդը պտույտ է կատարվում տիեզերքում, ունի սեղմված օղի՝ էլիպսի ձև։ Արևը գտնվում է ոչ թե էլիպսի մեջտեղում, այլ նրա ֆոկուսներից (էլիպսի կենտրոնները կոչվում են ֆոկուսներ) մեկում։ Այդ պատճառով, տարվա ընթացքում Արևի հեռավորությունը Երկրից պարբերաբար փոխվում է՝ 147.1 միլիոն կմ-ից (հունվարի սկզբում) մինչև 152.1 միլիոն կմ (հուլիսի սկզբում)։ Տարվա տաք եղանակից (գարուն, ամառ) անցումը ցրտին (աշուն, ձմեռ) տեղի է ունենում ոչ այն պատճառով, որ Երկիրը մոտենում կամ հեռանում է Արևից։ Առ այսօր այդպես են մտածում մարդկանց մի մասը։ Եթե բերված թվերին նայեք, կտեսնեք, որ հուլիսին Երկրագունդն Արևից ավելի հեռու է, քան հունվար ամսին։

 

 

Բանը նրանում է, որ Երկիրը, բացի Արևի շուրջ պտտվելուց, պտտվում է նաև սեփական առանցքի շուրջ (երևակայական առանցք, որն անցնում է Հյուսիսային և Հարավային բևեռների միջով)։ Եթե Երկրագնդի առանցքը ուղիղ անկյուն կազմեր Արգակնային համակարգի հետ, մենք տարվա եղանակներ չէինք ունենա, այլ տարվա բոլոր օրերը միանման կլինեին։ Բայց այդ առանցքը Արևի նկատմամբ ունի 23°27′ անկյան շեղում։ Դրա արդյունքնում Երկիրը Արևի շուրջ պտտվում է անկյան տակ։ Այդ թեքությունը պահպանվում է ողջ տարվա ընթացքում, իսկ Երկրի առանցքը միշտ ուղղված է դեպի Բևեռային աստղը։
Այդ պատճառով, տարվա տարբեր եղանակներին Արևի ճառագայթները տարբեր կերպ են ընկնում Երկրի մակերեսի վրա։ Երբ Արևի ճառագայթները ուղիղ անկյուն են կազմում Երկրի մակերևույթի հետ, Արևը շատ ուժեղ է տաքացնում։ Իսկ եթե այդ անկյունը փոքր է, ապա Երկրի մակերեսը թույլ է տաքանում։

Արևը միշտ ուղիղ անկյուն է կազմում հասարակածի և արևադարձի հետ, այդ իսկ պատճառով այնտեղ չգիտեն, թե ինչ է ցուրտը։ Այնտեղ տարվա եղանակները միմյանց կտրուկ չեն փոխարինում, և երբեք ձյուն չի լինում այնտեղ։
Միաժամանակ տարվա մի կեսում բևեռներից մեկը գտնվում է Արևի մոտ, իսկ մյուս բևեռին Արևի ճառագայթներն ընդհանրապես չեն հասնու։ Երբ Հյուսիսային կիսագունդը Արևի կողմն է լինում, հասարակածից հյուսիս ընկած երկրներում ամառ է և օրերը երկար են, իսկ հարավում՝ ձմեռ, իսկ օրերը՝ կարճ։ Երբ Արևի ուղիղ ճառագայթներն ընկնում են Հարավային կիսագնդի վրա, այստեղ է ամառ լինում, իսկ Հյուսիսայինում՝ ձմեռ։

Տարվա մեջ ամենաերկար ու ամենակարճ օրերը կոչվում են ձմեռային և ամառային արևադարձ։ Ամառային արևադարձը հունիսի 20, 21 կամ 22-ին է, իսկ ձմեռայինը՝ դեկտեմբերի 21-ին կամ 22-ին։ Բացի այդ գույություն ունի երկու օր, երբ գիշերն ու ցերեկը իրար հավասար են։ Դա տեղի է ունենում գարնանն ու աշնանը՝ երկու արևադարձների օրերի ուղիղ մեջտեղում։ Աշնանը դա տեղի է ունենում մոտավորապես սեպտեմբերի 23-ին և կոչվում է աշնանային գիշերահավասար, իսկ գարնանը՝ մարտի 21-ին և կոչվում՝ գարնանային գիշերահավասար։

Ի դեպ

Տաք երկրներում ևս տեղի են ունենում տարվա եղանակաների փոփոխություն, պարզապես նրանք այլ բնույթ են կրում։

Հնդկաստանում ձմեռը ամենաչոր եղանակն է, երբ կենդանի աշխարհը տառապում է ջրի պակասից։ Այս ժամանակ փչում են ձմեռային մուսոնները՝ ցամաքից դեպի ծով։ Գարնանը մուսոնները փոխում են իրենց ուղղությունը և սկսում փչել ծովից դեպի ցամաք ու իրենց հետ բերում են խոնավություն և խոնավեցնում չորությամբ հագեցած հողը։ Բնությունը կենդանանում է։ Սկսվում է անձևների սեզոնը։ Իսկ անձրևներն այնտեղ այնքան հորդառատ են, որ կարծես դույլից թափվեն։

Իրարից շատ քիչ են տարբերվում տարվա եղանակները հեռավոր Հյուսիսում՝ Արկտիկայում և հեռավոր հարավում՝ Անտարկտիդայում։ Այնտեղ միշտ ձմեռ է։ Երբեք իսկական տաք եղանակ այնտեղ չի լինում։ Միայն որոշ տեղերում ձյունը մակերեսայնորեն հալչում է՝ բացելով սառած հողը։ Ձմռան և ամռան տարբերությունն այստեղ միայն լույսի քանակն է, ոչ թե ջերմության։ Գարնանն ու ամռանը Արևը երկնակամարում է լինում ամբողջ օրը, չի թեքվում դեպի հորիզոն։ Եվ չնայած որ նրա ճառագայթները լավ լուսավորում են, բայց շատ վատ են տաքացնում։ Նրանք թեք են ընկնում մակերևույթի վրա և ասես՝ սահում են։

Եվ, այնուամենայնիվ, բարձր հյուսիսային լայնություններում լինում են մեր գարունն ու ամառը հիշեցնող ինչ-որ բաներ, որոշ տեղեր նույնիսկ ծաղկում են հյուսիսային ծաղկները, իսկ հյուսիսային ծովերի ժայռոտ կղզիներում բույն են հյուսում ծովային թռչունները։

Անտարկտիդայում այդ ժամանակ ձմեռ է, սարսափելի ցրտեր ու քամիներ։ Բևեռային գիշեր է։ Ամռանն այնտեղ հայտնվում է արևը և շողում գիշեր, ցերեկ, բայց ջերմություն այդպես էլ չի տալիս։ Հարավային կիսագնդում բարձր լայնություններում կլիման ավելի խիստ է, քան հյուսիսայինում։ Ջերմաստիճանը երբեք 0-ից չի բարձրանում։

Posted in Տիեզերք

Տիեզերք նախագիծ

Նպատակը՝  Պատկերացում տալ Արեգակնային համակարգի և Երկիր մոլորակի մասին: Երկիր մոլորակի պահպանումն ու խնամքը մարդու կողմից

Խնդիրները

  • Զարգացնել տեսանյութեր դիտելու, տեղեկույթ կարդալու, դրանց բովանդակությունը ներկայացնելու կարողությունները
  • Զարգացնել տեղեկույթը կարդալիս գլխավոր միտքը երկրորդականից տարբերակելու կարողությունները
  • Ձևավորել և զարգացնել ունեցած տեղեկույթը ներկայացնելու կարողությունները P. Point ծրագրով
  • Զարգացնել P. Point ծրագրով աշխատելու կարողությունները
  • Զարգացնել խմբում աշխատելու կարողությունները
  • Ձևավորել և զարգացնել դիտարկումներ, դիտումներ, ուսումնասիրություններ կատարելու կարողություններ
  • Ձևավորել և զարգացնել աշխատանքը պլանավորելու, նախագծելու և քայլ առ քայլ իրականացնելու կարողություններ
  • Զարգացնել քարտեզից օգտվելու կարողություններ
  • Ծանոթացնել ավանդապատում ժանրին
  • Զարգացնել ստեղծագործական երևակայությունը

Continue reading “Տիեզերք նախագիծ”

Posted in Տիեզերք

Հայ հին վիպաշխարհ

  1. ԱՐԵՎՆ ՈՒ ԼՈՒՍԻՆԸ

Լինում են, չեն լինում, մի քույր ու մի եղբայր են լինում. քրոջ անունը Արև էր, եղբոր անունը՝ Լուսին:

Արևը ոսկեգույն մազերով ուրախ և աշխույժ աղջիկ էր: Երբ լույսը բացվում էր, նա արթնանում էր ու ջերմացնում աշխարհը: Ծաղիկները նազանքով բացվում ու ժպտում էին Արևին: Մարդիկ, նրանից ուժ ստացած, շտապում էին աշխատանքի:

Երբ Լուսինը տեսավ, որ բոլորը ջերմորեն սիրում են իր քույր Արևին, որոշեց ինքն էլ բարի գործ անել քույրիկ Արևի պես: Եվ շտապեց Արևի մոտ:

  • Քույրի՛կ ջան,- ասաց նա,- ես մինչև հիմա ոչ մի լավ գործ չեմ արել: Ես էլ եմ ուզում բարի դառնալ: Դու գիշերը քնի՛ր ու հանգստացի՛ր, իսկ ես կշարունակեմ լուսավորել երկիրը. չէ՞ որ տղա եմ և գիշերը դուրս գալուց չեմ վախենա:

Քույրը լսեց եղբորը և ուրախությունից արտասվեց. երկինքը ներկվեց ծիածանի յոթ գույներով:

Լուսինը կատարեց իր խոստումը, և մինչև օրս էլ Արևը դուրս է գալիս ցերեկը, իսկ Լուսիկը՝ գիշերը:

  1. ԱՐԵՎ ՈՒ ԼՈՒՍԻՆ

Արևն ու լուսինը աստծո զավակներն են. արևը աղջիկ է, լուսինը՝ տղա։ Հոր հրամանով նրանք պարտավորվում են գիշեր-ցերեկ հերթով հսկել աշխարհին։ Քույր ու եղբայր վիճակ են գցում, թե իրենցից ով գիշերը հսկի։ Վիճակն ընկնում է քրոջը՝ արևին։ Քույր ու եղբայր սկսում են տաքտաք վիճել։ Աղմուկի վրա գալիս է հայրը։ Երբ իմանում է պատճառը, նախատում է լուսնին և հրամայում, որ նա գիշերները հսկի։ Լուսինը հանձն է առնում կատարել հոր կամքը։ Ապա աստված դիմում է աղջկան՝ արևին, առաջարկելով ցերեկները հսկել։ Արևն առարկում է, ասելով՝ որ ինքն իր աղջիկ տեղով ամաչում է օրը ցերեկով մարդկանց աչքին երևալ։

— Այդ դեպքում, — ասում է հայրը, — ձեռներիդ մեջ մեկ–մեկ խուրձ ասեղ բռնիր. ով որ կհամարձակվի քեզ նայել, ասեղներով ծակիր աչքերը։

Արևն ընդունում է այդ առաջարկությունը և այդ օրից սկսած հոր կամքը կատարում։

  1. ԱՐԵՎ ՈՒ ԼՈՒՍԻՆ

Արևի և լուսնի մայրը ապրում է երկնքում՝ աստղատանը։ Մի անգամ գիշերը, երբ մայրը խմոր է շաղախում, արևն ու լուսինը կռվում են։ Արև քույրն ասում է.

— Ես գիշերով դուրս չեմ ելնի։ Լուսին եղրայրն էլ ասում է.

— Ես ցերեկը դուրս կգամ։

Շատ որ կռվում են, մայրը վեր է կենում տեղից, խմորոտ ձեռքով ուժեղ ապտակ է հասցնում լուսնի երեսին, գիշերով նրան տանից հանում, գցում դուրս։ Այդ օրվանից մինչև հիմա լուսինը գիշերն է դուրս գալիս, արևը՝ ցերեկը։

  1. ԱՐԵՎ ՈՒ ԼՈՒՍԻՆ

Մի անգամ մայրը արևին ու լուսնին ասում է.

— Գնացեք աղբյուրից ջուր բերեք, ծարավ եմ, ով շուտ բերի, նրան կօրհնեմ։

Քույր ու եղբայր վեր են կենում, գնում ջրի։ Լուսինը քրոջից առաջ է անցնում և կուժը դնում աղբյուրի խողովակի տակ, որ ջուր լցվի։ Արևը եղբորից թաքուն ծակում է նրա կժի տակը։ Վերադարձին լուսնի կժից ջուրը հոսում, թափվում է, կուժը մնում է դատարկ։ Իսկ արևը կուժը լիք լցնում է ջրով, բերում, տալիս է մորը, ստանում նրա օրհնությունը։

  1. ԱՐԵՎ ՈՒ ԼՈՒՍԻՆ

Մի անգամ արևն ու լուսինը գնում են գետը, լողանում։ Լուսին եղբայրը մի քիչ լողալուց հետո շուտ դուրս է գալիս ջրից, սպասում, որ երբ քույրը ելնի ջրից, տեսնի նրա մերկությունը։ Արևը կռահելով եղբոր դիտավորությունը, ամոթից երկինք է բարձրանում։ Լուսինն էլ անմիջապես նրա հետևից բարձրանում է երկինք, հետապնդում քրոջը, բայց մինչև օրս էլ հետապնդում է նրան և չի կարողանում հասնել։ Դրա համար էլ արևը իր սուր ասեղներով ծակծկում է թե լուսնի և թե բոլոր նրանց աչքերը, ովքեր փորձում են նայել իրեն։

  1. ԱՐԵՎ ՈՒ ԼՈՒՍԻՆ

Արևը թագավոր է, լուսինը՝ թագուհի։ Լուսինը շրջագայության է դուրս գալիս այն ժամանակ, երբ արար աշխարհը քնած է լինում, որպեսզի ոչ ոք չկարողանա իրեն տեսնել։ Նա զբոսանքի է դուրս գալիս՝ շրջապատված աստղերով, որոնք իր ընկերուհիներն ու նաժիշտներն են։ Լուսին թագուհին ծով բարիքներ է սփռում աշխարհի բոլոր արարածներին, մեկ-մեկ էլ ամոթխածությունից իր դեմքը ծածկում է ամպի քողով։

  1. ԼՈՒՍԻՆ

Լուսինը մի անհամբեր երեխա է եղել։ Մի օր, երբ մայրը խմոր է շաղախում, լալով գալիս է, մորից հաց է ուզում։ Մայրը զայրացած՝ խմորոտ ձեռով ապտակում է լուսնին, անիծում, որ նա երբեք չկշտանա։ Ապտակից լուսինը թռչում է երկինք, դեմքին՝ խմորի կտորներ։ Երբ լուսինը կուշտ է լինում, պայծառ փայլում է երկնքում, երբ քաղցում է՝ խավարում։՛

  1. ԱՍՏՂԵՐ

Աստղերը երկնքի կանթեղներն են, որոնք իբրև ջահեր առանց պարանի կախված են բարձր ու լայն, անսյուն ու անգերան կառուցված երկնային տաճարում և առանց ձեթի լույս են տալիս։ Աստղերը լինում են չար և բարի։ Ամեն մարդ ծնվում, աշխարհ է գալիս մի աստղի տակ. որի տակ կանգնում է մարդը ծնվելիս՝ իր բախտն է։ Եթե նրա աստղը բարի է, նա բախտավոր է, եթե չար է՝ դժբախտ։

9.    ԿՐԱԿ ՈՒ ԿԱՅԾԱԿ

Ժամանակին քարերն ու ծառերը մարդկանց նման շարժվել են, խոսել, կերել, խմել։ Սատանան տեսնելով այդ, գալիս է աստծո մոտ, իրավունք խնդրում, որ ինքն էլ մի բան ստեղծի։ Աստված քմծիծաղ տալով ասում է.

— Թե կարող ես՝ ստեղծիր։

Սատանան գնում է քարերի մոտ, տեսնում, որ նրանք ոսկուն են թագավոր դարձրել, ասում է.

— Կայծքարն ավելի զորավոր է և կարող է ոսկուց լավ թագավոր լինել։

Ասածը հաստատելու համար նա մի տան մեջ խոտ, փայտ ու ցան է լցնում, ապա առաջարկում է կայծքարին՝ երկաթին բախվել։ Կայծքարն ու երկաթը բախվում են իրար, կայծեր առաջացնում։ Կայծերն ընկնում են տան մեջ լցրած չոր խոտի վրա, վառվում, կրակ ստեղծում։ Մարդիկ ու քարերը հավաքվում են կրակի շուրջը և նրա միջից հանում խորոված պտուղներ ու կենդանիներ, ուտում։ Շատ են հավանում դրանց համը, սկսում են այդ կրակից տանել իրենց տները, օջախ սարքել, վրան կերակուր եփել։

Աստված զայրանում է սատանայի վրա, որ նա կրակի գաղտնիքը հայտնել է մարդկանց, ասում է.

— Սպասիր, քո պատճառով այնպիսի կրակ ստեղծեմ, որից սարսափեն մարդիկ։
Եվ նա ստեղծում է աստծո կրակը՝ կայծակը, ուղարկում է երկիր։ Կայծակի հենց առաջին հարվածից զոհվում են տասը մարդ։ Սատանան սարսափահար փախչում է և այլևս աստծո աչքին չի երևում։ Աստված պատժում է քարերին, զրկում նրանց շարժվելու և ուտելու ունակությունից, որովհետև մարդիկ կայծքարի միջոցով էին իմացել կրակի գաղտնիքը։

Աստված նույն կերպ պատժում է նաև ծառերին, որոնք իրենց կամքով վառելիք էին դարձել մարդկանց համար։

10. ՀՈՒՐ ԵՎ ՋՈՒՐ

Կրակն ու ջուրը քույր ու եղբայր են. կրակը քույրն է, ջուրը՝ եղբայրը։ Մի անգամ քույր ու եղբայր վիճում են, թե իրենցից ով է ավելի ուժեղ։ Որոշում են չափել իրենց ուժերը։ Կրակը իր ուժը ցույց տալու համար սկսում է այրել սարերի ամբողջ չոր խոտը։ Եղբայր-ջուրը գալիս է և անմիջապես հանգցնում հրդեհը։ Այդ օրվանից քույր ու եղբայր բաժանվում են իրարից։

Մի անգամ եղբայր-ջուրը իջնում է սարից, քույր կրակն ասում է նրան.

— Արի մի քիչ նստիր, տաքացիր։

Զուրը պատասխանում է.

— Դու էլ մի քիչ ինձնից խմիր, հովացիր։

11.ԼԵՌՆԵՐ

Հայոց լեռները հաղթանդամ ու հսկա եղբայրներ են եղել։ Ամեն առավոտ վաղ արթնանալիս՝ նրանք սովորություն են ունեցել նախ կապել իրենց գոտիները, հետո միայն բարևել իրար։ Բայց երբ եղբայրները ծերանում են, էլ չեն կարողանում վաղ վեր կենալ։ Մի օր էլ, ուշ արթնանալով, նրանք մոռանում են կապել գոտիները և, հակառակ սովորության, իրար բարևում են առանց գոտիները կապելու։
Աստված տեսնելով այդ, պատժում է եղբայրներին, նրանք քարանում են, դառնում են լեռներ, գոտիները՝ կանաչ դաշտեր, իսկ արցունքները՝ անմահական աղբյուրներ։

qqq